آخرین بروزرسانی در 15 نوامبر, 2025 توسط مرتضی تبسمی
در تحولی بنیادین در نظام حقوقی خانواده، به نظر میرسد رویکرد زنان ایرانی نسبت به تأمین امنیت خود در عقدنامه ازدواج دستخوش تغییر اساسی شده است. بر اساس اظهارات یک حقوقدان برجسته، تمایل فزایندهای به جایگزینی مهریههای سنگین با شروط ضمن عقد مؤثر و کارآمد مشاهده میشود که نویدبخش آیندهای روشنتر برای ثبات خانواده و حقوق متقابل زوجین است. این تغییر نه تنها بازتابدهنده واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی امروز است، بلکه گامی مهم در جهت توانمندسازی حقوقی زنان و کاهش دعاوی خانوادگی محسوب میشود.
<br>
تحول در رویکرد زنان به مهریه: امنیت از شروط ضمن عقد آغاز میشود
اکبر منفرد، وکیل پایهیک دادگستری و استاد دانشگاه، در گفتوگو با رسانهها تأکید کرده است که با تغییر رویکرد قانونگذار و آگاهی بیشتر زنان، امنیت دیگر صرفاً در گرو مهریههای کلان نیست، بلکه شروط ضمن عقد نقش محوری در تضمین حقوق و استقلال زنان ایفا میکنند. مهریه، که ریشه در صداقت و از منظر قرآن با واژه "نحله" (هدیه بیتوقع) توصیف شده، از دیرباز یکی از ابزارهای حمایت مالی از زن بوده است. اما با گذر زمان و تغییر ارزشها، چالشهایی نظیر زندانی شدن مردان به دلیل عدم توانایی پرداخت مهریه و همچنین کاهش ارزش اقتصادی سکه، کارایی این ابزار را زیر سوال برده است. در این شرایط، شروط ضمن عقد به عنوان راهکاری انعطافپذیر و قدرتمند برای ایجاد تعادل حقوقی و امنیت واقعی زنان مطرح شدهاند که به آنها امکان میدهد آینده حقوقی خود را با آگاهی و اطمینان بیشتری برنامهریزی کنند.
<br>
اصلاحات نوین در قانون مهریه؛ از محدودیت زندان تا سقف اولیه ۵ سکه
قوه قضائیه در سالهای اخیر با هدف تعدیل تعهدات مالی زناشویی و کاهش جمعیت زندانیان مهریه، اصلاحاتی را در قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی و بخشنامههای مرتبط اعمال کرده است. این تغییرات شامل موارد زیر است:
محدودیت بازداشت: بر اساس اصلاحات سال ۱۴۰۲، امکان بازداشت مردان به دلیل عدم پرداخت مهریه بیش از ۱۱۰ سکه محدودتر شده و در صورت احراز ناتوانی مالی، زندان منتفی و پرداخت مهریه به صورت اقساط طولانی مدت و متناسب با استطاعت مالی زوج تعیین میشود. طرح تعدیل تعهدات مالی زناشویی که از تابستان ۱۴۰۴ اجرایی شده، گامی فراتر در حذف تدریجی زندان برای مهریههای سنگین است و ارجاع پروندهها به واحدهای میانجیگری مالی را الزامی کرده است.
سقف اولیه مطالبه نقدی: طبق بخشنامه شماره ۱۲۰/۴۰۴ قوه قضائیه، سقف اولیه مهریه نقدی که قابلیت صدور اجراییه فوری دارد، ۵ سکه تمام بهار آزادی تعیین شده است. مطالبه مازاد بر این مقدار، تنها در صورت اثبات توان مالی زوج امکانپذیر خواهد بود. این رویکرد به معنای حرکت به سوی مهریههای معقول و واقعگرایانه است.
این تحولات نشان میدهد که فلسفه قانونگذار از مجازات بدهکار به سمت جبران مالی منصفانه و تنظیم قراردادهای آگاهانه تغییر یافته است.
<br>
سامانههای نوین "سیاح" و "سدا" برای شفافیت مهریه
در راستای شفافیت و کنترل مهریهها، دو سامانه کلیدی راهاندازی شده است:
سامانه ثبت ازدواج (سیاح): از اواخر سال ۱۴۰۲، ثبت رسمی و الکترونیکی تمامی مهریهها در این سامانه الزامی شده است تا از مهریههای صوری و غیرواقعی جلوگیری شود.
سامانه داراییهای تضمینشده ازدواج (سدا): این سامانه که توسط سازمان ثبت اسناد و بانک مرکزی در سال ۱۴۰۴ راهاندازی شد، امکان ثبت مهریههای غیرنقدی نظیر سپرده بانکی، سهام، بیمه عمر یا زمین را فراهم میآورد. ارزش ریالی این اقلام باید هنگام عقد ثبت و قابل رهگیری باشد، که به پایداری و واقعی بودن مهریه کمک شایانی میکند.
<br>
چهار شرط کلیدی در عقدنامه: حقوقی فراتر از تعهد مالی مهریه
از سال ۱۴۰۴، دفاتر ازدواج مکلف شدهاند که چهار حق کلیدی را به صورت کتبی به زوجین پیشنهاد دهند تا آگاهی از این حقوق افزایش یابد و زنان بتوانند امنیت خود را از طریق ابزارهای حقوقی پایدارتر تضمین کنند. این حقوق عبارتند از:
وکالت در طلاق برای زن: این شرط به زن امکان میدهد در شرایط خاص و بدون نیاز به موافقت شوهر، خود درخواست طلاق دهد که به عنوان اهرم قدرتمندی برای حفظ حقوق زن عمل میکند.
حق تعیین محل سکونت و خروج از کشور: این شروط به زن استقلال بیشتری در امور زندگی مشترک و تصمیمگیریهای فردی میدهد.
حق اشتغال بدون نیاز به اجازه بعدی شوهر: این شرط، استقلال مالی و شغلی زن را تضمین کرده و مانع از محدودیتهای آتی میشود.
حق تنصیف اموال پس از طلاق به درخواست مرد: بر اساس این شرط، اگر طلاق به درخواست مرد باشد و زن "ناشزه" نباشد، تا نصف داراییهای کسب شده در طول زندگی مشترک به زن منتقل میشود؛ این حق حتی برای زنانی که شاغل نبودهاند نیز مصداق دارد و امنیت مالی پس از جدایی را تقویت میکند.
<br>
شروط ضمن عقد؛ ستونهای امنیت واقعی برای زن امروز
منفرد در ادامه تأکید میکند که با توجه به کاهش ارزش اقتصادی سکه، بسیاری از زنان آگاه امروز، امنیت خود را نه در مهریه بالا، بلکه در شروط ضمن عقد میجویند. علاوه بر چهار شرط الزامی، زوجین میتوانند شروط دیگری را نیز در عقدنامه درج کنند که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
حق تحصیل و اشتغال: تضمین ادامه تحصیل و فعالیت حرفهای زن.
توافق درباره حضانت فرزندان: تعیین تکلیف حضانت پیش از وقوع اختلاف.
وکالت در امور مالی: دادن اختیار به زن برای مدیریت بخشی از امور مالی مشترک.
شرط جلوگیری از ازدواج مجدد شوهر: مرد بدون اجازه همسر اول حق اختیار همسر دوم را نخواهد داشت، که تأثیر زیادی بر ثبات زندگی مشترک دارد.
این وکیل دادگستری معتقد است که تمامی این تغییرات در مجموع نشاندهنده یک رویکرد نوین و واقعگرایانه است؛ رویکردی که از تکیه بر ضمانت مالی سنگین مهریه به سمت تنظیم قراردادهای عادلانه، آگاهانه و پایدار حرکت میکند. این مسیر نه تنها به کاهش چشمگیر دعاوی خانوادگی و زندانیان مهریه کمک میکند، بلکه استقلال و امنیت حقوقی واقعی را برای زنان به ارمغان میآورد و چارچوبی متعادلتر برای زندگی مشترک فراهم میسازد.
مطالب مرتبط
- پلیس شیروان سارق طلا را که با ترفند فروش طلای مستعمل شهروندان را فریب میداد، به دام انداخت
- پزشکان بدون مرز درباره سرنوشت غیرنظامیان سودان هشدار دادند
- کمیته امداد سمنان در مهارتآموزی و اشتغال مددجویان پیشتاز شد
- کمیته امداد سمنان در مهارتآموزی و اشتغال مددجویان پیشتاز شد
**مرتضی تبسمی**
**خبرنگار ارشد حوزه رفاه اجتماعی و سبک زندگی**
مرتضی تبسمی روزنامهنگار و خبرنگار میدانی با بیش از دوازده سال تجربه حرفهای در رسانههای مکتوب و دیجیتال است. گستره فعالیت وی عمدتاً در حوزههای رفاه اجتماعی، تأمین اجتماعی، بازار کار، آسیبهای شهری و سبک زندگی طبقه متوسط شهری متمرکز بوده و گزارشهای متعددی در این زمینهها از او منتشر شده است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی است. همچنین دورههای تخصصی روزنامهنگاری تحقیقی، گزارشنویسی میدانی و اخلاق رسانه را در مراکز معتبر داخلی گذرانده است. تسلط وی بر روشهای مستندسازی اجتماعی و مصاحبه با اقشار مختلف جامعه، روی کارش امضایی از عمق و دقت مینهد.
**سوابق حرفهای**
تبسمی فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۸۹ با همکاری در هفتهنامههای محلی آغاز کرد و به تدریج به عنوان خبرنگار و گزارشگر در روزنامههای سراسری مشغول به کار شد. گزارشهای مستند و میدانی او از مناطق حاشیهنشین تهران، مشکلات بازنشستگان تأمین اجتماعی و مسائل کارگران ساختمانی در چندین رویداد رسانهای مورد توجه قرار گرفته است.
وی از سال ۱۳۹۹ به تیم تحریریه مجله خبری جوان آنلاین پیوسته و به عنوان خبرنگار ارشد حوزه رفاه اجتماعی و سبک زندگی فعالیت میکند. در این مدت، ارتباط مستمر او با نهادهایی چون سازمان تأمین اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و تشکلهای کارگری، منبعی معتبر برای اخبار حوزه تخصصی وی به شمار میآید.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی تبسمی در پوشش اخبار تأمین اجتماعی، بازار کار، بیمه، بازنشستگی، مسکن، آسیبهای اجتماعی شهری و سبک زندگی طبقات مختلف جامعه است. وی همچنین در زمینه گزارشنویسی میدانی، مستندنگاری مشکلات مردمی و مصاحبه با اقشار تأثیرپذیر جامعه تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی حرفهای**
رویکرد تبسمی در خبرنگاری مبتنی بر حضور میدانی مداوم، گفتوگوی مستقیم با مردم عادی و مسئولان محلی، اعتبارسنجی اخبار و مستندات و پیگیری مستمر موضوعات تا حصول نتیجه است. وی در گزارشهای خود بر حفظ کرامت انسانی سوژهها، رعایت اخلاق حرفهای و پرهیز از بزرگنمایی یا تحریف تأکید دارد.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران و انجمن خبرنگاران اجتماعی است و در کارگروههای تخصصی مرتبط با رفاه اجتماعی و مطالبات صنفی مشارکت فعال دارد.
**افتخارات و جوایز**
– برنده جایزه بهترین گزارش اجتماعی از جشنواره مطبوعات (۱۴۰۰)
– لوح تقدیر از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای پوشش مسائل بازنشستگان (۱۴۰۱)
– نامزد دریافت جایزه روزنامهنگاری تحقیقی برای گزارش «کارگران ساختمانی؛ بدون قرارداد و بدون بیمه» (۱۴۰۲)
