روایت نایاب «آداب الحرب و الشجاعه»؛ دانشنامه نظامی ایرانیان در دل فرهنگ و سیاست
آخرین بروزرسانی در 20 ژوئن, 2026 توسط مرتضی تبسمی
کتاب «آداب الحرب و الشجاعه» بیگمان یکی از ارزشمندترین و کممانندترین متون فارسی در حوزه دانش نظامی، سیاستمداری و فرهنگ ایرانی-اسلامی است که در قرن هفتم هجری به قلم فخر مدبر مبارکشاه نگاشته شد. این اثر که ترکیبی بیبدیل از آیین کشورداری، اسبشناسی، فنون رزم و سازماندهی سپاه را در خود جای داده، نهتنها سندی تاریخی برای شناخت ساختار نظامی و دیوانی ایرانِ پس از اسلام به شمار میرود، بلکه گنجینهای زبانی و فرهنگی است که پیوند عمیق دانش، اخلاق و سیاست را به تصویر میکشد.
فخر مدبر؛ نویسندهای در میانه اندیشه و میدان نبرد
محمد بن منصور بن سعید ملقب به فخر مدبّر، از نویسندگان توانمند اوایل قرن هفتم هجری است که با وجود اطلاعات اندک از جزئیات زندگیاش، آثار باقیمانده او چون «بحرالانساب» و «آداب الحرب و الشجاعه» چهره او را بهعنوان دانشوری آگاه به امور دیوانی و نظامی معرفی میکنند. او که خاستگاهی فرهنگی در غزنین داشت، بخشی از عمر خود را در شهرهای هند نظیر مولتان، لاهور و پیشاور سپری کرد و در دوره پرآشوب حمله مغول، همزمان با قدرتگیری غوریان و شکلگیری حکومت سلاطین دهلی، این اثر گرانقدر را تقدیم سلطان شمسالدین ایلتتمش کرد. هرچند نشانهای از حضور مستقیم او در میدان نبرد در کتاب دیده نمیشود، تسلط کمنظیر او بر اصطلاحات نظامی، انواع سلاحها، تربیت اسب و آرایشهای جنگی، نشان از دانشی عمیق و نظریهای نظاممند دارد که او را در ردیف اندیشمندانی قرار میدهد که جنگ را با دریچهای علمی و راهبردی مینگریستند.
ایده اصلی کتاب؛ تلفیق جهاد، سیاست و شجاعت در آیین کشورداری
فخر مدبر در مقدمه کتاب، انگیزه خود را از تألیف این اثر، «گزاردن حق پادشاهان غازی» معرفی میکند؛ پادشاهانی که با دفاع از اسلام و دعوت بهسوی آن، در راه جامعه اسلامی جانفشانی میکردند. او با الهام از سنت سیاستنامهنویسیِ خواجه نظامالملک و در ادامه و تکمیل اثر او، نهتنها مباحث کشورداری و عدالت را بهروشی جامعتر مطرح میکند، بلکه با افزودن شش باب تازه، بهویژه سه باب مفصل درباره اسب و اسبداری، دانش نظامی را تا حدی بیسابقه در متون مشابه گسترش میدهد. این نوآوری، کتاب را از یک آییننامه صرف اداری، به مرجعی عملی و جامع برای سپاهیان و کارگزاران حکومتی تبدیل کرده است.
زبان علمی در خدمت آموزش؛ چرایی نثر ساده در دورانی پر از تکلف
باوجود اینکه نثر فنی و آراسته در سده هفتم هجری رواج گستردهای داشت، فخر مدبر آگاهانه از این شیوه فاصله گرفت و نثری ساده، روان و بیپیرایه را برای کتاب خود برگزید. دلیل این انتخاب را باید در ماهیت علمی و تعلیمی اثر جستوجو کرد؛ آداب الحرب و الشجاعه بهدنبال انتقال روشن و کاربردی مفاهیمی چون جنگ، آرایش لشکر، تدبیرهای رزمی و اداره سپاه است و هرگونه تکلف زبانی میتوانست کارایی آموزشی آن را کاهش دهد. دشواریهای احتمالی متن نیز بیشتر ناشی از اصطلاحات تخصصی حوزه جنگ و اسبداری است و نه پیچیدگی ساختار جملات. این کتاب نمونه برجستهای از نثر علمی فارسی است که خواننده را بیواسطه با دانش موردنیاز آشنا میکند.
گنجینهای از واژگان و تصاویر؛ شناسنامه فرهنگی و نظامی ایران
آداب الحرب و الشجاعه نهتنها از حیث محتوایی، بلکه از جنبههای زبانی و تصویری نیز اثری کمنظیر است. واژگان و اصطلاحات تخصصی این کتاب، از مناصب دیوانی چون وزیر، مستوفی و امیرِداد گرفته تا نامهای دقیق انواع سلاحها و ادوات اسب، همچون فرهنگنامهای تفصیلی از ساختار اداری و نظامی آن دوران عمل میکند و برای فرهنگنویسان و پژوهشگران زبان فارسی، منبعی بیبدیل محسوب میشود.
از سوی دیگر، وجود تصاویر ارزشمند در نسخههای خطی کهن این کتاب، افزون بر اعتبار بصری، اهمیت تاریخی آن را دوچندان کرده است. این تصاویر که آرایشهای گوناگون سپاه ایرانیان، هندیان و رومیان و نیز انواع لگامها و آوردهای اسب را نشان میدهند، گواهی بر نظاممندی دانش نظامی در قرن هفتم و تأکید مؤلف بر تکمیل اثر با ابزارهای دیداری است. احتمال قوی آنکه خود فخر مدبر این تصاویر را برای افزایش استناد و کارایی کتاب در متن گنجانده است، نه کاتبان بعدی.
ایرانشهری در دل هند؛ بازتاب هویت ایرانی در متنی از شبهقاره
یکی از وجوه شگفتانگیز این کتاب، حضور پررنگ فرهنگ ایرانی در کنار آموزههای اسلامی و اشارات به سنتهای کهن مانند توجه به پادشاهان ساسانی، بهویژه اردشیر بابکان و انوشیروان، است. این همزیستی دانش نظامی، سیاست حکومتی و اخلاق دینی در یک متن که به زبان فارسی و در سرزمین هند نوشته شده، نشان از گستره نفوذ فرهنگ و زبان فارسی در آن دوران دارد. آداب الحرب و الشجاعه همچون پلی است که گذشته ایرانشهری را به جهان اسلام و سپس به قلمرو سلاطین دهلی متصل میکند و جایگاه رفیع زبان فارسی را در تمدن اسلامی-هندی به اثبات میرساند.
چرایی نیاز به تصحیحی نوین از این اثر گرانسنگ
باوجود تلاشهای ارزشمند مصححان پیشین نظیر احمد سهیلی خوانساری و محمد سرور مولایی، تصحیحهای موجود از آداب الحرب و الشجاعه بهدلایل متعددی از خطاها و کاستیها برکنار نمانده است. عدم دسترسی به همه نسخههای معتبر، دشواریهای زبانی و اصطلاحاتی متن و نیز پراکندگی بابهای نویافته در مجلدات جداگانه، ضرورت تصحیحی دقیق، منسجم و یکجلدی را ایجاب میکرد. لیلا شوقی، پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با تصحیح تازهای از این کتاب که بر پایه رساله دکتری او و با بازنگریهای بنیادین انجام شده، این مهم را به سرانجام رسانده است. انتشار این نسخه توسط انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گامی بلند در جهت بازشناسی یکی از مهمترین متون نثر علمی و تاریخی فارسی و دسترسی آسان پژوهشگران به گنجینهای از دانش، فرهنگ و هنر ایرانی-اسلامی خواهد بود.
**مرتضی تبسمی**
**خبرنگار ارشد حوزه رفاه اجتماعی و سبک زندگی**
مرتضی تبسمی روزنامهنگار و خبرنگار میدانی با بیش از دوازده سال تجربه حرفهای در رسانههای مکتوب و دیجیتال است. گستره فعالیت وی عمدتاً در حوزههای رفاه اجتماعی، تأمین اجتماعی، بازار کار، آسیبهای شهری و سبک زندگی طبقه متوسط شهری متمرکز بوده و گزارشهای متعددی در این زمینهها از او منتشر شده است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی است. همچنین دورههای تخصصی روزنامهنگاری تحقیقی، گزارشنویسی میدانی و اخلاق رسانه را در مراکز معتبر داخلی گذرانده است. تسلط وی بر روشهای مستندسازی اجتماعی و مصاحبه با اقشار مختلف جامعه، روی کارش امضایی از عمق و دقت مینهد.
**سوابق حرفهای**
تبسمی فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۸۹ با همکاری در هفتهنامههای محلی آغاز کرد و به تدریج به عنوان خبرنگار و گزارشگر در روزنامههای سراسری مشغول به کار شد. گزارشهای مستند و میدانی او از مناطق حاشیهنشین تهران، مشکلات بازنشستگان تأمین اجتماعی و مسائل کارگران ساختمانی در چندین رویداد رسانهای مورد توجه قرار گرفته است.
وی از سال ۱۳۹۹ به تیم تحریریه مجله خبری جوان آنلاین پیوسته و به عنوان خبرنگار ارشد حوزه رفاه اجتماعی و سبک زندگی فعالیت میکند. در این مدت، ارتباط مستمر او با نهادهایی چون سازمان تأمین اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و تشکلهای کارگری، منبعی معتبر برای اخبار حوزه تخصصی وی به شمار میآید.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی تبسمی در پوشش اخبار تأمین اجتماعی، بازار کار، بیمه، بازنشستگی، مسکن، آسیبهای اجتماعی شهری و سبک زندگی طبقات مختلف جامعه است. وی همچنین در زمینه گزارشنویسی میدانی، مستندنگاری مشکلات مردمی و مصاحبه با اقشار تأثیرپذیر جامعه تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی حرفهای**
رویکرد تبسمی در خبرنگاری مبتنی بر حضور میدانی مداوم، گفتوگوی مستقیم با مردم عادی و مسئولان محلی، اعتبارسنجی اخبار و مستندات و پیگیری مستمر موضوعات تا حصول نتیجه است. وی در گزارشهای خود بر حفظ کرامت انسانی سوژهها، رعایت اخلاق حرفهای و پرهیز از بزرگنمایی یا تحریف تأکید دارد.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران و انجمن خبرنگاران اجتماعی است و در کارگروههای تخصصی مرتبط با رفاه اجتماعی و مطالبات صنفی مشارکت فعال دارد.
**افتخارات و جوایز**
– برنده جایزه بهترین گزارش اجتماعی از جشنواره مطبوعات (۱۴۰۰)
– لوح تقدیر از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای پوشش مسائل بازنشستگان (۱۴۰۱)
– نامزد دریافت جایزه روزنامهنگاری تحقیقی برای گزارش «کارگران ساختمانی؛ بدون قرارداد و بدون بیمه» (۱۴۰۲)
